Dlaczego to wszystko się stało? O to warto zapytać muzykologów, a także socjologów. Przyczyna może tkwić w umiejscowieniu fortepianu w kulturze muzycznej w całej jego historii. Mam na myśli duże instrumenty przeznaczone do publicznych występów. Zapotrzebowanie na takie koncerty i budowa odpowiednich do tego fortepianów rozkwitły w pierwszej połowie XIX wieku. Zawód pianisty – artysty zyskał bardzo na znaczeniu, tłumy zbierały się w salach, by posłuchać swoich idoli. Warto zauważyć, że sporą częścią repertuaru były improwizacje grane przez pianistów. Instrumenty z tego okresu idealnie się do tego nadawały, ponieważ dysponowały ogromną paletą barw. Ich brzmienie mogło nawet tuszować ewentualne słabe strony odgrywanych kompozycji. Jednak publiczności to nie wystarczało. Zaczęła porównywać między sobą poszczególnych idoli. A ci zaczęli rywalizować między sobą. Czas zweryfikował ich kompozycje, najlepsze z nich ukazywały się w druku, zaczęły powstawać szkoły gry związane z głównymi ośrodkami kultury. Rywalizacja przeniosła się teraz do branży budowniczych fortepianów, którzy chcieli sprostać nowym wymaganiom w dążeniu do stworzenia idealnego instrumentu, na którym można by odgrywać idealne kompozycje, pod kierunkiem powszechnie uznanych nauczycieli. Nieunikniona rywalizacja szkół gry doprowadziła do ogłoszenia pierwszego międzynarodowego konkursu wykonawczego dla pianistów (rok 1927 – Konkurs Chopinowski).

Rozmaite konkursy są urządzane nadal, ale muzycy jednocześnie sięgają po dawne rozwiązania w dziedzinie  budowy fortepianów. Restaurowane są nielicznie zachowane oryginały, budowane są nowe na ich wzór. Ten powrót można tłumaczyć próbą odtworzenia historycznych utworów muzycznych w ich właściwym brzmieniu. Tak naprawdę –  to skatowana konkursami psychika słuchaczy, a co dopiero wykonawców, szuka odprężenia w bardziej naturalnej akustyce dawnych fortepianów. Ich brzmienie jest zbyt indywidualne, by urządzać na nich zawody. Pianista nie może im niczego narzucić. Jest odwrotnie – powinien współpracować z instrumentem, by to co gra miało sens.

Sztuka jest dziedziną, której obca jest idea rywalizacji.

Instrument muzyczny jest przedłużeniem organizmu grającego na nim muzyka. Umożliwia kontakt z odległą od niego struną i wytworzenie oczekiwanego dźwięku. Sposób wzbudzenia dźwięku struny jest różny w każdym typie instrumentu – klawikordzie, fortepianie czy klawesynie. Jakkolwiek są one wyposażone w podobne klawiatury, to ich klawisze uruchomiają swoiste sekwencje działań pozostałych części mechanizmów.

Najprostsze jest działanie klawikordu. Naciśnięty z przodu klawisz – z drugiej strony kontaktuje się ze struną. Całkiem bezpośrednio, bo z tyłu dźwigni klawisza jest umocowany odpowiedni do tego spotkania element. By dźwięk powstał – konieczny jest ruch klawisza następujący  z odpowiednią prędkością i siłą nacisku. O tym, jakie to są wielkości, decyduje zmysł dotyku grającego i jego przeczucie dźwięku.  Właściwy sposób gry na klawikordzie umożliwia uzyskanie „wibrato” w wyższych rejestrach instrumentu. To też prosty sprawdzian. Przyjemność z gry gwarantowana, bo pod palcami jest wyczuwalne drganie strun. A dźwięk znajduje się na dnie klawisza.

Bezpośrednim następcą klawikordu jest fortepian z tak zwanym „prellmechanizmem”, zwany też „fortepianem wiedeńskim”. Warto poświęcić mu chwilę uwagi, bo sporo tych instrumentów przetrwało, a nawet budowane są nowe – z powodu ich niezwykłych właściwości. Jego mechanizm składa się z dwu dźwigni połączonych ze sobą na stałe, które jednocześnie wykonują ruch obrotowy. Końcowy element (młotek) nie tylko uderza w strunę, ale także się po niej przesuwa. Ten minimalny ruch jest wyczuwalny pod palcami grającego, bo wibracja struny przenosi się na klawisz. To zjawisko umożliwia poruszanie się w specyficznej przestrzeni akustycznej.

Przeciwieństwem klawikordu, w sposobie wytwarzania dźwięku, jest współczesny fortepian. Jego ideą jest bowiem możliwie najkrótszy moment kontaktu mechanizmu ze struną. W tym celu, poza klawiszem, są wykorzystane cztery dodatkowe dźwignie. Energia nacisku na klawisz jest przetworzona na prędkość ostatniego elementu (młotka), który kontaktuje się ze struną możliwie najkrócej. Jakkolwiek i tu poszukiwany dźwięk jest na dnie klawiatury, to związek grającego ze struną jest już prawie tylko  intelektualny. Zmysł dotyku jednak jest na tyle doskonały, że to skrócone do minimum spotkanie ze struną mu wystarcza. I warto na tym poprzestać. Otwarta furtka dla intelektu może zachęcić do zejścia na manowce.

Sposób działania klawesynu (szpinetu, wirginału) jest odmienny od klawikordu i fortepianu (pianina). Różnica wynika z zastosowania sprężystego tworzywa, z którego jest zrobiony plektron szarpiący strunę. Wytworzenie przez niego dźwięku następuje zanim klawisz wykona pełny ruch w dół. Dzieje się to niezależnie od prędkości, ale z zachowaniem stałej siły nacisku na klawisz. To bezpośrednio wpływa na sposób gry na tym instrumencie, bo moment szarpnięcia struny jest ważniejszy od osiągnięcia dna klawisza.

Różnice między opisywanymi instrumentami możecie sprawdzić w rzeczywistości odwiedzając naszą pracownię. Klawikord Tycjan, szpinet Izolda i fortepian Andreas zapraszają.